بازارها ،فرم ساختمانی و حوزه نفوذ آن ها

بازارها ،فرم ساختمانی آن و تاثیر اقلیم بر شکل ساختمانی آن

  • بازارها ی خطی (طولی)

بازارها ی خطی راسته‎ای است كه در جهت طول رشد كرده است و خان ها دردو سوی آن جای دارند،مانندبازارتهران،‌بخش بزرگي از بازار قم،شيراز،كاشان،كرمانشاه وبخش شمالي بازار اصفهان.بازار خطی در بيشتر موارد بدون طرح و نقشه قبلی و از برآيند نيروهای اقتصادی در مدتی طولانی پديد آمده است،اگر چه هر يك از اين بازارها انشعاباتی دارند كه به مسجد يا مدرسه،آب انبار يا اماكن ديگر ختم می شود ولی در مقايسه با طول بسيار زياد بازار ناچيز است.

  • بازارهای چند محوری

شبكه‎ای است گسترده از راسته‎های متوازی يا متقاطع كه مجموعه‎های خان ها و سراها را در ميان می گيرد،مانند بازار تبريز،بخش های جديدتر شمال بازار تهران و بازار اصفهان.اين گونه بازارها كه هم در جهت طول و هم در جهت عرض توسعه يافته اند،معمولاً با برنامه ريزيی و طرح قبلی و تحت تأثير شرايط اقتصادی پديد آمده اند.مقايسه نشان می دهد كه تحرك و جاذبه‎اين نوع بازارها از ساير انواع بازار بيشتر است.مانند تهران،اصفهان،شيراز،كرمان. بخش مركزی بازارها بيشتر به صورت چند محوری توسعه پيدا كرده است.بطور كلی خيابانهای عريض پر مغازه در برابر مجموعه‎های چند محوری در شهرهای غربی نيز جذابيت خود را روزبروز و بيشتر از دست می دهند.

  • بازارهای منظومهای (بازارهای مركزی خرده فروشی با خان های پيرامونی)

مجموعه بزرگی از راسته ها و دالان های سرپوشيده است كه بی فاصله در مجاورت يكديگر قرار گرفته اندو خان ها به شكل كمربندی آنها را احاطه كرده‎اند.بزرگترين و شايد قديمی ترين آن در محوطه‎ای ميان بازار مركزی و شاخ زرين واقع شده است.نمونه‎هاي ديگر آن مجموعه نوين بازار خرده فروشی در محوط ورودی اصلی بازار تهران است كه از چند طرف با خان احاطه شده است و نيز بازار رشت و قزوين.ترتيب تشكيل اين بازارها امروزه به طور دقيق معلوم نيست و به سادگي نمی توان نشان داد كه ابتدا راسته خرده فروشی وجود داشته است و در محيط آن خان ها پديد آمده اند يا بالعكس، درنتيجه يك مجموعه سه بخشی پديد آمده است:

  1. دالانهای مركزی
  2. راسته‎های خرده فروشی و صنايع دستی
  3. خان ها

هر يك از مجموعه‎های بزرگ و بلند بازار شهرهای مهم تجاری ممكن است تركيبی از سه گونه ياد شده باشد.البته قسمت مركزی بازارها را بايد از نوع چند محوری و بازار مركزی و كوچه‎های اتصال به محوطه مركزی را از نوع بازار خطی محسوب كرد.

  • بازارهای صليبی (با دو محور اصلی متقاطع)

مركب از دو بازار خطی متقاطع عمود بر هم است كه در محل تقاطع به صورت چند محوری تراكم يافته است،برجسته ترين نمونه ‎اين نوع بازار،بازار وكيل شيراز است كه هم زمان با پنج خان ساخته شده است.بازار وكيل كرمان نيز كه مجموعه‎اي از وحدت معماری و زيبايی استدر نوع خود نمونه جالبی است.

    حوزه نفوذ

  • بازار بين المللی

اين بازارها مربوط به دوره‎هايی از تاريخ كه روابط سياسی و اقتصادی بين المللی توسعه يافته است(مانند دوره‎ايلخانان مغول) می باشند و در محل شاهراه های اصلی يا بنادر مهمی كه بر سر راه های تجاری دريايی قرارداشته‎،ايجاد شده اند.مانند بازارهای هرمز،تبريز و اصفهان.

  • بازار شهری

اين بازارها بر سر راه های كاروانسراها قرار داشته،بطوريكه مبادلات تجاری داخل كشور در اين نقاط انجام شده اند،مانند بازار شيراز، قزوين و كرمان.

  • بازار منطقهای

بازارهای منطقه‎ای بازارهايی هستند كه حوزه نفوذشان به يك منطقه محدود بوده و وسعت آنها بستگی كامل به تراكم روستاها و آبادي های مجاورشان دارد مثل بازارهای شمال ايران كه ارتباط مكانی با راه های فرعی شهرها دارند.

  • بازار محلی

اين بازارها قدمت محدودتری داشته و فقط يك شهر را سرويس می دهند،مانند بازارهای بسياری از شهرستان های كشور،مثل شهرستان بافق و زرند.

  • بازارچه ها

نيازهای ساده روزانه ساكنين محل را اعم از خوراك و پوشاك و ديگر كالاها فراهم مي آورند و معمولا از يك بازار مركزی تغذيه می شوند.

اين بازارها از جهاتی مانند مسقف نبودن،‌داشتن تركيب مسكونی – تجاری، نداشتن خان و تجمع صنفی با بازار بزرگ فرق دارند.

  • بازار بيرون شهری (حومه)

اين بازارها در حومه شهر و اغلب به صورت بازار خطی در طول راههای منشعب از دروازه شهر واقع است و محل اتصال شهر به روستا است.

نمونه آن بازار دروازه جنوب غربی در شيراز است، اين بازارها دارای خان های ساده‎ای هستند كه از آن ها برای نگهداری محصولات كشاورزی،حيوانات باركش،وسايل حمل و نقل و پروش دام ها به طور موقت استفاده می شود.

نمونه‎های خوب اين نوع بازارها در تبريز و… ديده مي شود.

منابع مورد استفاده در نگارش این مطلب:

  1. بازار تهران، مجله A.A
  2. حكمت و هنر اسلامی، بازار كرمان، آرشيو دانشكده معماری مشهد
  3. رباني، محسن،‌بازار يا نابازار
  4. مير سليم، سيد مصطفي، دانشنامه جهان اسلام، حرف ب، جزوه سوم، بازار، باژ

انتشار مطالب با ذکر منبع بلامانع می باشد.

گردآوری: الهام قوپرانلو

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *